Tilia europea ‘Euchlora’ (Krimlinde) aan de Rijssensestraat in Nijverdal

Rond 1990 vond een reconstructie van de Rijssensestraat plaats. Daarbij zijn toen aan beide zijden van die straat vanaf de Noetselerbergweg tot voorbij tuincentrum Odink een groot aantal krimlinden geplant.
Ze staan nu (2020-06-27) in bloei. Prachtig om te zien en prettig voor de bijen. De krimlinden behoren namelijk tot de beste drachtplanten voor de bijen.
De krimlinde kun je herkennen aan de afgeronde smalle kroon (model ‘bijenkorf’) met de overhangende takken en twijgen. Alleen de takken boven in de boom staan omhoog.
De herkomst Tilia x ‘Euchlora’ (krimlinde) staat niet vast; waarschijnlijk is het een kruising tussen de Tilia cordata en de zeldzame Tilia dasystyla uit de Krim.
Hij is rond 1860 voor het eerst beschreven en waarschijnlijk vanuit Duitsland (kwekerij Booth’s Flottbeck in Hamburg) op de markt gebracht.
De krimlinde staat bekend als een goede straatboom, De boom komt het best tot zijn recht in een vochthoudende en voedzame grond, maar ook als de omstandigheden niet optimaal zijn, zoals aan de Rijssensestraat, handhaaft hij zich goed.

Tilia ‘Euchlora’ (krimlinde) aan de Rijssensestraat

Bijzonderheden:

  • Kenmerkend voor de ,Tilia x ‘Euchlora’ (krimlinde) zijn de middelgrote bladeren. Ze zijn lang gesteeld en hebben een donkere, glanzend groene bovenkant en bosjes geelwitte tot roestbruine haren in de oksels van de nerfhoeken aan de onderkant.
    Opmerkelijk is de scheef hartvormige bladvoet, de fijn gezaagde bladrand en de toegespitste bladtop. In de herfst worden de bladeren geel van kleur.
  • De bomen bloeien overdadig met 3-7 heldergele, geurige, bloemen in hangende tuiltjes.
    Het opvallende schutblad aan de bloementuil is dun-vliezig, kortgesteeld en bleekgroen. Het schutblad zorgt ervoor dat later in het jaar de zaden langzaam naar beneden dwarrelen, waardoor de wind gelegenheid krijgt de zaden weg te blazen.
Bloempjes Tilia ‘Euchlora’ (krimlinde)
  • De vruchten zijn viltig behaar, ovaal en niet rond zoals bij sommige andere soorten linden wel het geval is.
  • De krimlinden hebben een zwaar en diepwortelend, breed verspreidend wortelstelsel, omdat de vochtbehoefte van de vele, vrij dunne en zachte bladeren zeer groot is. Door de zware, stevige beworteling is de boom dan ook over het algemeen zeer windvast.
  • Tilia x ‘Euchlora’ (krimlinde) worden vaak aangeplant omdat ze minder gevoelig zijn voor bladluis en zwarte roest en dus minder last van ‘druipende, kleverige honingdauw’.
  • Ze worden vaak als herdenkingsbomen gekozen vanwege het feit dat ze symbool staan voor bescherming en verbondenheid van de gemeenschap, rechtvaardigheid en samenwerking.
  • Het komt voor dat er tijdens de bloei bijen en hommels versuft of dood onder de boom liggen. Ik heb al eens gelezen dat ze waarschijnlijk vergiftigd waren. Nu las ik dat de oorzaak gezocht moet worden in een combinatie van factoren. De bomen verspreiden een aanlokkelijke geur en trekken daardoor veel insecten aan. De aanwezigheid van een groot aantal insecten zorgt ervoor dat er in verhouding weinig nectar te halen valt. Daar komt bij dat een lindeboom soms weinig nectar te bieden heeft. De hommels komen daardoor om van de honger.
  • Namen
    In een artikel van Wageningen University & Research vond ik een aantal interessante weetjes over de namen:
    • De geslachtsnaam Tilia is afgeleid van het Griekse woord ‘tilos’ wat vezel betekent en refereert aan de bastvezels van de linde die gebruikt werden om matten, zakken, touw en schoeisel te vlechten.
    • De Nederlandse naam Linde is waarschijnlijk afgeleid van het Noord-Germaanse woord ‘linda’ dat wikkelen of binden betekent en ook een relatie heeft met het bovengenoemde gebruik van de bastvezels van de boom.
    • ‘Euchlora komt uit het Grieks (ευ χλώρος) en betekent goed groen en wijst op de glanzende groene bladeren.
Schutblad en bloempjes in een tuiltje van Tilia ‘Euchlora’ (krimlinde)

Locatie: Vanaf Noetselerbergweg tot voorbij tuincentrum Odink
Coördinaten: 52.354961293741,6.465596822629

Bronnen:
Goudzwaard, Leo, ‘Loofbomen in Nederland en Vlaanderen, Zeist, KNNV Uitgeverij
Tilia; de linde, een duurzame boomsoort, Jan P. Mauritz, Wageningen University & Research

Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) aan de stationsstraat 10 in Nijverdal

In de tuin vóór het gebouw aan de Stationsstraat 10 in Nijverdal staat een prachtige gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus).
Het gebouw waarin mensen kwamen en gingen, dateert uit 1882. Toen kreeg de heer H. Spijker namelijk vergunning voor de bouw van een ‘stationskoffiehuis’.
In het boek ‘Anderhalve Eeuw Nijverdal’ is een foto uit 1915 opgenomen, waarop de gewone esdoorn en de Kroningslinde te zien zijn. In vergelijking met deze linde, die in 1898 geplant is ter gelegenheid van de kroning van koningin Wilhemina, is de Acer pseudoplatanus al een forse boom.
Vermoedelijk werd deze rond 1882 door de heer Spijker geplant en nu dus meer dan 130 jaar oud. De Kroningslinde heeft inmiddels het veld geruimd, maar ondergronds, waar hun wortels met elkaar verweven lagen, heeft hij vast zijn koninklijke trots overgedragen aan de gewone esdoorn. Een kleine tuin is thans zijn vorstendom. Groots en in een uitstekende gezondheid trotseert hij asfalt en beton. De gewone esdoorn is letterlijk en figuurlijk een ijzervreter getuige het reclamebord, dat op een klein stukje na onder de schors verdwenen is: onverstoord incorporeert de boom het reclamebord.

Het reclamebord is bijna verdwenen achter de schors (Foto: Marinus Rouweler)

Als men het hem toestaat kan de gewone esdoorn wel 400 jaar oud worden en ook daarna kan hij nog lang de eerste viool blijven spelen. Door de fijne vezel en de zeer lichte kleur wordt het esdoornhout namelijk al eeuwen gebruikt voor muziekinstrumenten, met name voor het achterblad van strijkinstrumenten.

Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) (Foto: Marinus Rouweler)

Bijzonderheden:

  • De Aceraceae (esdoorns) behoren tot de Sapindacaefamilie. Het is een groot en vormenrijk geslacht dat uit ongeveer 150 soorten en nog veel meer variëteiten bestaat.
  • Alle esdoorns hebben gemeen dat de bladeren tegenover elkaar staan en de vruchten vleugels hebben die ook tegenover elkaar staan. De hoek die de vleugels maken, is een belangrijk determinatiekenmerk.
  • Het Latijnse Acer betekent ‘scherp’ in het Nederlands. De familie heeft die naam te danken aan het feit dat het in vuur geharde esdoornhout harde en scherpe speren oplevert. Pseudoplatanus kun je uit het Latijn vertalen als nep of fake plataan: De gewone esdoorn lijkt qua afschilferende schors en blad wel op een plataan, maar is het niet. Ze behoren zelfs tot heel verschillende geslachten.
  • De in zijn jeugd snel groeiende ± 25 meter hoge Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) heeft een mooie rechte stam met een brede halfronde en sterkt vertak, kroon.
Stam Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) (Foto: Marinus Rouweler)
  • De gewone esdoorn heeft de naam dominant te zijn en de andere bomen te overvleugelen. Daarnaast breidt hij zich door middel van zijn zaden, die alle kanten op waaien, snel uit. Desondanks wordt hij veel aangeplant in tuinen en parken.
Samara’s, gevleugelde vruchten Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) (Foto: Marinus Rouweler)
  • De Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) is in de winter goed te herkennen aan zijn grote, gezwollen, glanzende, groengele knoppen.
Knoppen Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) (Foto Boomkwekerij Ebben)
  • De opvallende handvormige bladeren met 3 of 5 toegespitste, grof getande lobben zijn van boven donkergroen.
Blad Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) (Foto Boomkwekerij Ebben)
  • Als de eerste bladeren volgroeid zijn, verschijnen de geelgroene bloempjes. Ze hangen in vrij lange trosjes naar beneden. Ze vallen de meeste mensen niet op want ze gaan voor een deel verscholen onder het blad. Insecten komen direct op de nectar af en zorgen daarbij voor de bestuiving.
  • De bloemen verdwijnen om plaats te maken voor de nu aan trossen hangende vruchten, die samara’s genoemd worden.
  • In de herfst verkleuren de bladeren van groen naar goudgeel. Vaak zie je dan ook zwarte vlekken op de bladeren. De schimmel Rhytisma acerinum is de schuldige.
  • Onder oudere exemplaren blijkt het verteerde blad in de loop der jaren een uitstekende voedingsbodem te zijn voor allerlei kruidvegetaties.
  • In het programma Vroege Vogels van 2020-07-07 vertelde Elke Wenting dat aaseters zorgen dat allerlei in het slachtoffer opgehoopte waardevolle spoorelement als kobalt, zink en selenium via snelle kringloop verspreid worden. Dieren maar ook planten profiteren daarvan. Als deze spoorelementen naar diepere bodemlagen zouden weglekken zouden ze voor lange tijd niet meer beschikbaar zijn.
    In zijn boek ‘Loofbomen in Nederland en Vlaanderen schrijft Leo Goudzwaard dat esdoorns, maar ook linden en iepen mineralen met hun wortels uit diepere lagen naar boven halen.Via de afgevallen bladeren komen de weggelekte spoorelementen weer in de strooisellaag.
    Het is toch heel bijzonder hoe vindingrijk en subtiel de natuur via kringlopen te werk gaat. Daar kunnen wij nog heel veel van leren.

Locatie: Acer pseudoplatanus (gewone esdoorn) aan de stationsstraat 10 in Nijverdal
Coördinaten: 52.364836, 6.470584

Bronnen:
Goudzwaard, Leo, ‘Loofbomen in Nederland en Vlaanderen, Zeist, KNNV Uitgeverij
Jan van Rijn, Natuursprokkels, 313
Floron Verspreidingsatlas
Flora van Nederland
Boomkwekerij Ebben

Acer negundo (vederesdoorn) aan de Grotestraat 49 in Nijverdal

In 1988 werd bekend, dat de tot bank verbouwde voormalige dokterswoning aan de Grotestraat moest wijken voor een nieuw ABN-bankgebouw.

De tot bank verbouwde voormalige dokterswoning, rechts staat de vederesdoorn

De Vederesdoorn naast de bank zou dan ook voor de bijl gaan. Via een lobby van o.a. Bomenstichting, IVN Hellendoorn-Nijverdal en overleg tussen de gemeente Hellendoorn en de directeur van de ABN-bank, A. van der Strate, is dat laatste voorkomen. Het nieuwe bankgebouw werd simpelweg een paar decimeter verschoven. Eind 1989 kondigde burgemeester Boer aan dat de vederesdoorn tot in lengte van jaren kon blijven pronken. Dit is geen loze belofte gebleken; de vederesdoorn is, zij het met kunst en stutwerk, nog steeds in volle glorie te bewonderen.
Tegen rukwinden is de soort niet goed bestand. Vandaar waarschijnlijk de scheve stand van de stam. In 1989 was dat al het geval, maar het is in de loop der jaren steeds erger geworden. Vandaar dat men besloten heeft de boom te stutten.

De vederesdoorn komt in het wild voor in het midden en oosten van Noord-Amerika. Eind 17e eeuw dook hij op in een kwekerij in Fulham. Een van de nazaten is halverwege de 20e eeuw in Nijverdal beland.

Bijzonderheden:

  • In zijn jonge jaren groeit Acer negundo (vederesdoorn) snel, hij wordt echter niet hoger dan 15 m. Hij is resistent tegen vorst, hitte, rook en stof.
  • De boom heeft een brede kroon. De schors van de korte stam is grijsbruin en gegroefd. De jonge takken zijn glanzend groen en meestal lichtgrijs berijpt.
De korte stam van de vederesdoorn (Foto: Marinus Rouweler)
  • Het blad bestaat uit 3 tot 7, 10 cm lange deelbladeren die paarsgewijs volledig vrij op de bladspil staan. Zo’n blad noemt men veervormig. De deelbladeren zijn enigszins eivormig langwerpig. Het topblad is gewoonlijk iets groter dan de rest. Het blad lijkt in het geheel niet op een ‘Maple leave’, maar meer op de bladeren van een vlier of es. Pas als de vruchten verschijnen wordt het duidelijk dat we te maken hebben met een esdoorn.
Het geveerde blad van de vederesdoorn (Foto: Marinus Rouweler)
  • In de herfst valt het blad bijna groen van de boom, dit in tegenstelling tot andere esdoornsoorten die juist bekend zijn vanwege hun mooie herfstkleuren.
  • De boom bloeit in april. De bloemen verschijnen iets eerder dan het blad.
  • Mannelijke en vrouwelijke bloemdelen bevinden zich in afzonderlijke bloemen aan verschillende bomen. Er zijn dus bomen met alleen vrouwelijke en bomen met alleen mannelijke bloemen.
  • Onze Acer negundo (vederesdoorn) is een vrouwelijk exemplaar. Dat kun je zien aan de sikkelvormige, gevleugelde vruchten die in trossen aan de boom hangen. De beide deelvruchten staan in een hoek met naar binnen gebogen vleugels.
Sikkelvormig gevleugelde vruchten van de vederesdoorn (Foto: Marinus Rouweler)
  • Zonder bestuiving ontstaan holle, zaadloze vruchten die uitwendig niet van normale vruchten te onderscheiden zijn.
  • Het hout is van matige kwaliteit en commercieel niet interessant.

Locatie: Acer negundo (vederesdoorn) aan de Grotestraat 49 in Nijverdal
Coördinaten: 52.364924895357, 6.46409421696

Bronnen:
Jan van Rijn, Natuursprokkels 217,
Botanische Tuinen van Nederland

Bloeiende-bomenkalender


Januari-februari
Boomhazelaar
Els
Gewone hazelaar
Toverhazelaar
Wïnterzoet

Maart
Gele kornoelje
lep
Katsuraboom
Kerspruim
Perzisch ijzerhout
Zilveresdoorn

April
Amberboom
Amerikaans krentenboompje
Eik
Gewone esdoorn
Gewone magnolia
Gewone vogelkers
Haagbeuk
Hopbeuk
Japanse sierkers
Judasboom
Noorse esdoorn
Pimpernoot
Rode esdoorn
Sierappels
Sierperen
Sneeuwklokjesboom
Vleugelnoot
Witte paardenkastanje
Zoete kers

Mei
Amerikaanse vogelkers Beuk
Gele pavia
Goudenregen
Gewone acacia
Gewone vlier
Grootbladige magnolia
Japanse kornoelje
Lijsterbes
Meidoorn
Mispel
Plataan
Pluim-es
Reuzenkomoelje
Rode paardenkastanje
Zakdoekjesboom

Juni
Epaulettenboom
Hemelboom
Hollandse linde
Kurkboom
Storaxboom
Tamme kastanje
Tulpenboom
Valse christusdoorn
Wïnterlinde

Juli-augustus
Bijenboom
Honingboom
Lampionboom
Pindakaasstruik
Trompetboom
Zilverlinde

Castanea sativa (tamme kastanje) op het Rembrandtplein in Nijverdal

De laatste jaren fiets ik vaak via de Paulus Potterstraat naar het centrum van Nijverdal. Op deze manier vermijd ik het drukke verkeer en het fijnstof van de Rijssensestraat. Een mooie bijkomstigheid is dat ik dan ook langs de prachtige bomen van het Rembrandtplein kom. Er is daar altijd wel wat te zien. In juni/juli gaat de tamme kastanje daar helemaal uit zijn dak. Veel mensen worden vaak pas in de herfst enthousiast over die boom vanwege het verzamelen van de tamme kastanjes. Op dit moment (juni/juli) is de boom eigenlijk veel interessanter. Het lijkt wel of hij alles uit de kast haalt om de aandacht te trekken. De boom staat in volle bloei met duizenden mannelijke (en minder vrouwelijke) bloempjes die met hun nectar en geur zorgen dat het daar een lieve lust is voor de insecten. Zowel de insecten als de boom hebben er baat bij: de vrouwelijke bloempjes worden bestoven waardoor de bloempjes zich ontwikkelen tot vruchten en de insecten profiteren van het stuifmeel en de nectar.

Castanea sativa (tamme kastanje) (Foto: Marinus Rouweler)

Boombeschrijving
Bomen zijn werkelijk.
Hun bladeren praten werkelijk
met woorden veelzeggend en letterloos.

Hun toppen zingen.
Hun stammen zwijgen
hoorbaar.

Hun wortels houden
van de aarde.

Bij een boom
staande moet ik wel
ademen als een boom.

Naar een boom
ziende zie ik|
hemel en aarde in elkanders
armen.

Want een boom,
een boom is een bruiloft.
Hans Andreus

Bijzonderheden

  • De tamme kastanje op het Rembrandtplein is in 1967 geplant.
    De oudste tamme kastanjes van ons land (Arnhem 2 exemplaren en Beek (Gld) zijn zo’n 350 jaar oud. Onze boom is dus nog relatief jong. .
  • De wetenschappelijke naam voor de tamme kastanje is Castanea sativa. Kastanje is afgeleid van Castanea en sativa betekent in het latijn ‘aangeplant’.
  • De boom is familie van de beukenfamilie, waar ook de eiken en de beuken toe behoren.
  • Tot het geslacht Castanea behoren nog een aantal soorten, maar er groeit maar 1 soort van nature in Europa en dat is Castanea sativa (tamme kastanje.
  • De tamme kastanje heeft een relatief korte stam.
    De bast is aanvankelijk glad, maar vertoont laten verticale groeven.
Schors Castanea sativa (tamme kastanje) (Foto: Marinus Rouweler)
  • Vaak is op latere leeftijd ook de typische draaigroei van de stam te zien.
  • In de winter zijn de knoppen aan de takken roodbruin en eirond. Ze worden beschermd door twee of drie schubben.
  • Het blad verschijnt voor de bloeit. Het is tot wel 25 cm lang, dun leerachtig, stevig met scherpe, grote toegespitste tanden. De bovenkant is glanzend donkergroen, de onderkant is bleekgroen. In het najaar zorgen ze voor prachtige herfstkleuren. Deze verlopen van groen, naar geel, goudgeel om vervolgens bruin te eindigen. De afgevallen bladeren blijken veel beter te verteren dan de die van de eiken en beuken.
  • Het hout van de tamme kastanje is duurzaam en waardevol. Het is geschikt om er meubels, vloeren, palen, schuttingen etc. van te maken.
  • Wie een Castanea sativa (tamme kastanje) plant om van de bloemen en kastanjes te genieten moet dat op jonge leeftijd doen, want je moet 20 tot 30 jaar wachten op de eerste bloemen.
  • Je hoeft niet bang te zijn dat een gezonde tamme kastanje omwaait. Hij heeft namelijk een korte zware penwortel, die zich al gauw vertakt in diepgaande zware zijwortels.
  • De tamme kastanje is eenhuizig en eenslachtig: de vrouwelijke en mannelijk bloemen staan apart aan dezelfde boom. In juni / juli is de boom op zijn mooist wanneer hij bedekt wordt met een deken van talrijke mannelijke bloempjes die verenigd zijn in sierlijke, ruim 10 cm lange draadvormige katjes.
Mannelijke katjes Castanea sativa (tamme kastanje) (Foto: Marinus Rouweler)
  • De vrouwelijke bloemen zijn korter en staan in groepjes van drie aan de basis van de mannelijke katjes. Ze zijn omgeven door een omhulsel waaruit later de stekelige bolster groeit met daarin de twee of drie kastanjes.
  • De bloeiwijzen hebben zowel kenmerken van windbestuivers (zoals hun familieleden de eiken en beuken) als van insectenbestuivers.
    Op grond van het grote aantal mannelijke bloemen en het ontbreken van lokmiddelen bij de vrouwelijke bloemen zou de boom als windbestuiver aangemerkt kunnen worden. Door de nectar en de geur van de mannelijke bloemen zou je de boom echter ook tot de insectenbestuivers kunnen rekenen. Het zal de boom niet uitmaken op welke wijze de vrouwelijke bloemen bestoven worden, als het maar gebeurt.
  • De vruchten van de tamme kastanjes worden bolsters genoemd. Deze ontwikkelen zich in de zomer. Wanneer de kastanjes in de bolsters rijp zijn, valt de bolster van de boom. Als deze de kans krijgt uit te drogen , springt hij op een gegeven moment in vier kleppen open. Veel bolsters worden echter al verzameld voordat ze opengesprongen zijn.
  • De bolsters zijn geen vruchten om met blote handen aan te pakken. Doe je dit toch dan heb je grote kans dat stukjes van de dunne, vlijmscherpe stekels in je vingers blijven steken.
  • In tegenstelling tot de buitenkant zijn de bolsters van binnen heel zacht. In het gelukkige geval dat de bolster 3 kastanjes bevat, is de middelste het dikst. De kastanjes die aan weerskanten zitten, zijn allebei dunner. De kleine pluimpjes boven aan de kastanjes zijn de resten van de stempel.
  • Wanneer de zomer warm en vochtig is en tot in de herfst voortduurt, is de kwaliteit en de smaak van de tamme kastanjes op zijn best.
  • Mede dankzij Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten zijn er veel tamme kastanjes aangeplant in onze gemeente. Vooral de Eelerberg en de Sprengenberg trekken jaarlijks zo rond oktober vele ‘zoekers’. De noten, want dat zijn tamme kastanjes eigenlijk, zijn rijk aan koolhydraten en arm aan vet.
  • Als je niet weet hoe je van deze kastanjes soepen, geroosterde vullingen, desserts, cakes, brood of gewoon gepofte kastanjes kunt maken kun je op internet alle informatie vinden die je hiervoor nodig hebt.
Castanea sativa (tamme kastanje) (Foto: Marinus Rouweler)

Locatie: De Castanea sativa (tamme kastanje) staat op het Rembrandtplein aan de kant van de Paulus Potterstraat.
Coördinaten: 52.35898175673 6.464587339869

Bronnen:
Goudzwaard, Leo, ‘Loofbomen in Nederland en Vlaanderen, Zeist, KNNV Uitgeverij
Stelt van der, Hans, De bomen in Artis en Hortus, De oude stad, Amsterdam, 1989
Flora van Nederland
Botanische Tuinen van Nederland
De Bomenstichting

Paardenkastanje en tamme kastanje op het Rembrandtplein (Foto: Marinus Rouweler)